Art. 182 Konstytucji RP z 1997 r.

Komentarz

Zasada ta stanowi, że wymiar sprawiedliwości nie jest zarezerwowany wyłącznie dla zawodowych sędziów – w rozstrzyganiu spraw biorą udział również obywatele. Najbardziej znanym przejawem tego zapisu jest instytucja ławnika. Ławnicy to osoby niezwiązane zawodowo z prawem, które zasiadają za sędziowskim stołem w wybranych sprawach, mając niemal takie same uprawnienia jak sędzia zawodowy. Ich obecność ma wnosić do sądu tzw. „czynnik społeczny”, czyli życiowe doświadczenie i spojrzenie zwykłego człowieka na dany problem.

Udział obywateli w sądach jest ważnym elementem kontroli społecznej nad trzecią władzą. Dzięki temu procesy nie toczą się w zamkniętej „wieży z kości słoniowej”, a wyroki stają się bardziej zrozumiałe dla społeczeństwa. To właśnie ławnicy, orzekając np. w sprawach z zakresu prawa pracy czy w niektórych procesach karnych, dbają o to, by litera prawa była stosowana w sposób uwzględniający normy moralne i zasady współżycia społecznego, które podziela większość z nas.

Konstytucja RP odsyła do ustaw w celu określenia szczegółowych zasad tego udziału. To ustawa decyduje, w jakich dokładnie sprawach i w jakim składzie występują ławnicy. Choć ich rola na przestrzeni lat ulegała zmianom, sam fundament pozostał nienaruszony: wymiar sprawiedliwości ma być blisko ludzi.

Taka konstrukcja buduje autorytet sądów, ponieważ pokazuje, że wyrok nie jest tylko suchą analizą paragrafów, ale rozstrzygnięciem wydanym w imieniu państwa przy aktywnym wsparciu przedstawicieli społeczeństwa.