Art. 165 Konstytucji RP z 1997 r.

Jednostki samorządu terytorialnego, takie jak gminy, powiaty i województwa, posiadają osobowość prawną oraz prawo własności. Oznacza to, że mogą one we własnym imieniu zawierać umowy, zarządzać majątkiem oraz odpowiadać za swoje zobowiązania.

Ta podmiotowość jest kluczowa, ponieważ pozwala samorządom działać niezależnie od administracji rządowej w granicach swoich kompetencji. Dzięki temu wspólnoty lokalne nie są jedynie wykonawcami poleceń płynących z góry, ale realnymi gospodarzami na swoim terenie.

Samodzielność samorządu terytorialnego podlega ochronie sądowej. Jest to niezwykle istotny zapis, który daje lokalnym włodarzom prawo do zaskarżenia decyzji organów nadzorczych lub administracji rządowej, jeśli te bezprawnie ingerują w sprawy wspólnoty.

Jeśli państwo próbuje narzucić gminie rozwiązanie niezgodne z prawem lub odebrać jej należne środki finansowe, samorząd może szukać sprawiedliwości przed sądem, co stanowi bezpiecznik chroniący decentralizację władzy.

W praktyce samodzielność ta oznacza, że samorząd ma prawo do podejmowania decyzji o charakterze publicznym na własną odpowiedzialność. Chroniona przez prawo niezależność finansowa i decyzyjna pozwala na budowanie silnych wspólnot obywatelskich.

Samorządowcy mogą planować rozwój swoich regionów w perspektywie wieloletniej, mając pewność, że ich konstytucyjne uprawnienia nie zostaną odebrane w sposób dowolny, a każda próba naruszenia tej autonomii może zostać zweryfikowana przez niezawisły sąd.