Art. 164 Konstytucji RP z 1997 r.

Gmina stanowi podstawową jednostkę samorządu terytorialnego. Oznacza to, że jest ona najbliżej obywatela i to na jej poziomie realizowana jest największa liczba codziennych spraw publicznych. Każda inna jednostka samorządu, taka jak powiat czy województwo, jest powoływana przez ustawy w celu uzupełnienia działań gmin w zakresie zadań, których jedna wspólnota lokalna nie byłaby w stanie udźwignąć samodzielnie, na przykład w sferze budowy dróg ponadlokalnych czy prowadzenia dużych szpitali.

Istotą tego zapisu jest przyznanie gminie domniemania właściwości w sprawach samorządowych. W praktyce, jeśli jakieś zadanie publiczne o charakterze lokalnym nie zostało wyraźnie przypisane powiatowi lub województwu, przyjmuje się, że należy ono do kompetencji gminy.

Taki podział ról, który przewiduje Konstytucja, ma zapobiegać sporom kompetencyjnym i gwarantować, że mieszkańcy zawsze wiedzą, do którego urzędu zwrócić się ze swoim problemem.

Gmina posiada osobowość prawną, co pozwala jej na samodzielne gospodarowanie mieniem i podejmowanie zobowiązań. Jako wspólnota mieszkańców, posiada ona własne organy wykonawcze i uchwałodawcze, które są wybierane w wyborach powszechnych. Dzięki temu lokalna społeczność ma realny wpływ na to, jak wydawane są publiczne pieniądze i jakie inwestycje są priorytetowe dla ich najbliższego otoczenia, co wzmacnia poczucie odpowiedzialności za wspólne dobro.