Art. 209 Konstytucji RP z 1997 r.

Rzecznik Praw Obywatelskich jest powoływany przez Sejm za zgodą Senatu na pięcioletnią kadencję. Podobnie jak w przypadku Prezesa NIK, konieczność uzyskania akceptacji obu izb parlamentu ma na celu wybór osoby o nieposzlakowanej opinii, która będzie potrafiła wznieść się ponad podziały partyjne.

Ta sama osoba może pełnić funkcję Rzecznika tylko przez dwie kadencje, co sprzyja zachowaniu świeżości w podejściu do ochrony praw obywatelskich i zapobiega nadmiernej rutynie w działaniu tego kluczowego urzędu.

W sprawowaniu swojej funkcji Rzecznik jest całkowicie niezależny od innych organów państwowych. Oznacza to, że nikt nie może nakazać mu podjęcia konkretnej interwencji ani wpływać na treść jego wystąpień.

Rzecznik odpowiada jedynie przed Sejmem na zasadach określonych w ustawie. Taka niezależność jest niezbędna, aby mógł on bez obaw krytykować działania rządu, policji czy innych służb, jeśli tylko dojdzie do naruszenia wolności obywatelskich.

Konstytucja Polski nakłada na Rzecznika obowiązek zachowania apolityczności. Nie może on należeć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej, której nie dałoby się pogodzić z godnością i obowiązkami jego urzędu.

Dzięki tym restrykcjom Rzecznik staje się wiarygodnym arbitrem w sporach między jednostką a państwem, a jego autorytet opiera się na profesjonalizmie i rzetelności, a nie na poparciu politycznym konkretnej opcji.