Art. 171 Konstytucji RP z 1997 r.

Państwo nie zostawia samorządów całkowicie bez kontroli, jednak ten nadzór jest ograniczony wyłącznie do badania, czy decyzje podejmowane przez gminy, powiaty czy województwa są zgodne z obowiązującymi przepisami.

Oznacza to, że wojewoda lub premier nie mogą uchylić uchwały rady gminy tylko dlatego, że im się ona nie podoba pod względem politycznym. Mogą interweniować tylko wtedy, gdy lokalni radni wyjdą poza swoje uprawnienia lub naruszą to, co zawiera Konstytucja albo konkretne ustawy.

Głównymi organami, które sprawują tę pieczę, są Prezes Rady Ministrów oraz wojewodowie. Dodatkowo w sprawach związanych z finansami i budżetem, kontrolę sprawują Regionalne Izby Obrachunkowe (RIO). To one sprawdzają, czy pieniądze mieszkańców są wydawane zgodnie z prawem i czy samorząd nie zadłuża się ponad miarę. Dzięki takiemu podziałowi ról kontrola jest fachowa i skupia się na różnych aspektach działalności lokalnej, co zapewnia bezpieczeństwo prawne i finansowe obywateli.

Taka konstrukcja nadzoru jest niezwykle ważna, bo chroni samodzielność samorządów. Urzędnicy państwowi nie mają prawa narzucać lokalnym wspólnotom swojej wizji rozwoju, o ile mieści się ona w granicach prawa.

Jeśli jednak dojdzie do poważnego i powtarzającego się naruszania przepisów przez władze lokalne, Sejm na wniosek Premiera może nawet rozwiązać dany organ samorządu. Jest to jednak środek ostateczny, stosowany tylko w sytuacjach kryzysowych, aby przywrócić w regionie rządy prawa.